ENGİNAR YETİŞTİRİCİLİĞİ
Prof.Dr. Benian Eser
E.Ü. Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü
Enginarın Önemi
Enginarın yaprak ve başlarından yararlanılmaktadır. Dünya enginar üretiminin %85’i Akdeniz ülkelerinden gerçekleşmektedir. Türkiye’de yaklaşık 2000 hektar alanda 26.500 ton enginar yetiştirilmektedir. Enginar, Türkiye’de emek yoğun olarak yetiştirilmektedir. Enginar taze, konserve edilmiş ve dondurulmuş olarak pazarlanmaktadır.
İnsan sağlığına yararları uzun yıllardır bilinmektedir. İdrar söktürücü ve böbrek taşlarının dökülmesi, sarılık tedavisi, safra salgısının arttırılması gibi amaçlarla kullanılır. Damar sertliğine karşı koruyucu özelliği de vardır. Ayrıca, karaciğerde doku yenilenmesini teşvik eder, kandaki yağ düzeyini düşürür. Şeker hastaları için yararlıdır. Enginar insan sağlığı yönünden en yararlı altı bitki arasında sayılmaktadır.
Tıbbı değeri dışında kozmetik, yem ve boya sanayiinde de yararlanılmaktadır. Enginar besin değeri bakımından da dikkati çekmektedir (Çizelge 1).
Çizelge 1: Enginarın besin değeri (100 gramda)
Karbonhidrat (g) 7.8 Vitamin B6 (mg) 0.7
Protein (g) 2.3-3 Vitamin.C (mg) 10
Yağ (%) 0.2-0.3 Ca (mg) 51
Su (%) 86.5 P (mg) 69
Kalori (Kkal) 63 Fe (mg) 11
Vitamin A (mg) 280 Na (mg) 30
Vitamin B1 (mg) 0.15 K (mg) 310
Vitamin B2 (mg) 0.05
ENGİNARIN GENEL ÖZELLİKLERİ
Enginar çok yıllık bir bitkidir. Toprak üstü sürgünleri tek, toprak altı kısımları ise çok yıllıktır. 7-8 yılda bir yenilenmesi ekonomik açıdan önerilmektedir. Yıl içinde enginarın büyüme dönemi 9-10 aydır. Geri kalan 2-3 aylık süre dinlenme dönemidir. Yaz aylarına rastlayan bu dönemde aşırı sıcaklıklar üretimi engeller.
Enginarın en iyi geliştiği sıcaklıklar 15-180C arasıdır. Aylık sıcaklık ortalamasının +70C altına düştüğü yerlerde üretim risklidir. 00C’de zarar görür. Yüksek sıcaklıkta gelişme yavaşlar. Özellikle erkenci çeşitlerde ‘Davlit‘ veya ‘Darvit‘ adı verilen baş anormallikleri olur. Bu nedenle bölgemizin erkenci çeşidi olan Sakız enginarının aktif büyümeye başlaması için ilk sulama (uyandırma suyu) Ağustos ayının ilk 10 günü içinde yapılmalıdır. İlk sulamanın daha erken yapılması Davlit denilen anormal baş oluşumuna neden olmaktadır.
Enginar üretiminde su çok önemlidir. Yağışlara bağlı olarak düzenli sulanmalıdır. Kaliteli baş oluşumu için nispi nem yüksek olmalıdır. Bu nedenle ilkbahar, yaz ve sonbahar aylarında yüksek sıcaklıkların yaşandığı Ege Bölgesinde enginar üretimi sahil bölgelerinde yoğunlaşmıştır.
ÜLKEMİZDE YETİŞTİRİLEN ÇEŞİTLER NELERDİR?
Türkiye’de yaygın olarak üretilen enginar çeşitleri Sakız ve Bayrampaşa dır. Sakız erkenci çeşit olup, Ege Bölgesi ile İzmir ili ve çevresinde yoğun olarak yetiştirilir. Bayrampaşa ise geçci çeşittir. Marmara Bölgesi ile Bursa İli ve çevresinde yetiştirilmektedir.
Sakız çeşidi normal koşullarda Kasım ayı içinde verime yatar. Hasat, Nisan ayının ortalarında sona erer. Genelde taze tüketimde kullanılır. Bayrampaşa çeşidi ise Mayıs-Haziran aylarında hasada gelir, geniş tabla yapar. Bu tabla taze, konserve veya dondurularak değerlendirilmektedir.
Bu iki çeşidin dışında özellikle Ege Bölgesinde sakız tarlalarında görülen ve üreticilerin (hatalı bir şekilde) Bayrampaşa olarak adlandırdıkları üçüncü tip bir enginar söz konusudur. Dış görünüşü ve daha da önemlisi verime yatış tarihleri bakımından Bayrampaşa çeşidine benzeyen bu farklı tipteki bitkiler, sakız çeşidinde görülen tek yönlü bir değişimin sonucudur. Sakız çeşidi tarlalarında görülen bu tip bitkiler bahçe yaşlandıkça ortaya çıkarlar. Tekrar sakız özelliği göstermezler. Yerli enginar olarak adlandırılır ve Nisan ayında verime yatarlar. Aşırı sıcakların oturmadığı Haziran ayı sonuna dek hasat edilirler.
Son yıllarda enginar kalbi denilen ve gelişmekte olan küçük başları hasat edilip, konserve yapılan bir çeşit daha vardır. Yurt dışından getirilen bu çeşit büyük oranda ihracata yöneliktir. Üretimi de özel firmaların kontrolleri altındadır.
Bunların dışında Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesinde geliştirilen, No: 6 ve No:8 olarak adlandırılan iki farklı çeşit daha bulunmaktadır. Ancak, bu çeşitler yaygın olarak üretilmemektedirler.
NASIL ÜRETİLİR?
Enginar dip sürgünü (piç) ve meme adı verilen bitki kısımları ile üretilmektedir. Tohumla üretim ise yaygın olmayıp, son yıllarda üzerinde durulmaya başlanmıştır.
Memelerle Üretim;
Enginarın toprak altı gövdesi (rizom) üzerinde, patateste olduğu gibi, gözler vardır. Bunlar, üzerlerinde en az bir göz taşıyan parçalara ayrılırlar. Bu parçalara meme, üretim şekline de meme ile üretim denir. Bu üretim kolaydır. Tutum şansı da yüksektir. Ancak, yerli tip bitki oluşumu nedeni ile parselin ne oranda sakız çeşidi olacağı önceden bilinemez. Bu yolla kurulan bahçelerdeki enginarların büyük kısmı sakız özelliğini kaybetmektedir.
Dip Sürgünleri ile Üretim;
Enginarın toprak altı gövdesindeki gözler, bitkinin gelişme dönemi, yaşı ve iklim koşullarına göre sürekli büyür ve sürgün oluşturur. Bu sürgünlere dip sürgünü (piç) denir. Enginar bahçesi tesis ederken, bu sürgünlerin kullanılmasına da dip sürgünü ile üretim denmektedir.
Dip sürgünleri ile bahçe tesisinde iki farklı yöntem izlenir. Birinci yöntem, sonbaharda (genelde Eylül ayı ilk yarısı içinde) ve Ağustos ayının ilk 10 günü içinde uyandırma suyu verilmiş enginar bahçesinde uygulanır. Bitki kök boğazı çapa ile açılır. Her bitkinin dip kısmında çok sayıda dip sürgünü oluşmaktadır. Dip sürgünleri ana gövdeye bağlandığı yerden olabildiğince köklü olarak alınır. 2.0-2.5 cm gövde çapındaki sürgünlerin yapraklarının yarısı kesilerek, hemen dikilir. Bu şekilde yapılan bahçe tesisinin en önemli avantajı sürgün bulma kolaylığıdır. Ancak, tutum oranı düşüktür. Daha önemli problem ise yukarıda anlatılan sakız bitkilerinin yerli tip bitkiye dönüşmesidir. Böyle oluşturulan parselin değeri düşmektedir. Sakız çeşidinde bu yolla yapılan bahçe tesisinde ilk yıl erkenci verim alma şansı da yoktur.
İkinci yöntemde ise, dip sürgünleri köklendirildikten sonra dikilir. Dip sürgünleri Mart ayı ortalarında alınır. Yaprakları yarı yarıya tıraşlanır. 0.30 x 0.20 cm mesafelerle hazırlanmış köklendirme parsellerine dikilir. Bölge koşullarında Haziran ayı ortalarına kadar düzenli sulanır.
Sulama dışında en önemli bakım işi çapalamadır. Çapalama, gelişen ve kök oluşturan sürgünleri yabancı ot rekabetinden korur. Bu yol ile daha önce anlatılan yöntemlerin kötü yanları ortadan kalkmaktadır. Erkenci çeşitlerde dikim sonrası ilk yılda hem erkencilik hem de verim yönünden kayıp yaşanmamaktadır. Bu üretimde sakız çeşidindeki yerli tip bitki oluşumu, dip sürgünlerinden düz yapraklı olanların seçilmesi ile kontrol edilebilmektedir.
Köklendirme parselindeki sulamaya Haziran ayı ortasında son verilir. Bitkiler dinlenmeye sokulur. Enginarın bölgemizde önerilen aktif büyümeye başlama zamanı Ağustos ayının ilk 10 gününe kadardır. Bitkiler bu tarihe kadar dinlenmede kalırlar.
Dikim yapılacak tarihten 1-2 gün önce, sökümü kolaylaştırmak için köklendirme parseli sulanır. Ertesi gün bel aracılığı ile sökülen bitkiler gölge ve serin bir yerde tutulurlar. Daha sonra tarlaya götürülüp, bulamaca bandırılarak dikilirler. Bu yolla 700-800 m2‘lik alanda yaklaşık 10.000 bitkiyi köklendirmek mümkündür.
Bahçe Tesisi;
Enginar bahçesi kurulurken, ihtiyaç duyulan meme veya dip sürgünü sayısı bir dekara 900-1100 adet olarak hesaplanır. Bahçe tesisinde dekarda 1000 bitki istenir. Genelde küçük bahçelerde 1.0 x 1.0 m mesafelerle dikim yapılır. Ancak, ara işlemesi makine ile yapılacaksa sıra arası mesafe 1.4 m. ve sıra üzeri 0.7 m. olabilir.
Dikim, bölgemiz koşullarında Ağustos ayının ilk 10 günü içinde yapılır. Bu tarihte sakız çeşidinden hem erkencilik hem de verim yönünden en iyi sonuç alınmaktadır. Dikilecek meme ve dip sürgünlerinin nasıl ve nereden temin edileceği mutlaka önceden planlanmalıdır. Memeler, yaşlandığı için bozulan bir enginar bahçesinden sağlanabilir. Memeler tarlaya dikim yapılacak tarihten bir-iki gün önce hazırlanmalıdır. Böyle bir bahçede önce salma sulama yapılır. 1-2 gün toprağın tavlanması beklenir. Daha sonra pullukla toprak devrilerek, enginar bitkileri sökülür.
Sökülen bitkilerin toprak altı gövdesi, her biri üzerinde en az iki göz bulunacak şekilde parçalara ayrılır. Parçalar gölge ve nemli bir yerde biriktirilir. Parçalar, dikim yapılacak tarlaya hemen götürülüp, dikilmelidirler. Memelerin dikimden önce toprakaltı zararlılarına karşı ilaçlanması çok yararlıdır. Bu amaçla toprakaltı zararlılarına karşı kullanılan herhangi bir ilaç sulandırılıp, toprak ilave edilir. Memeler, bulamaca bandırılır.
Dip sürgünleri ile bahçe tesisi için, köksüz dip sürgünlerinde Eylül ortaları, köklü dip sürgünlerinde ise Ağustos’un ilk 10 günü uygundur.
Hangi Bakım İşlemleri Yapılır?
Sulama: Enginar suyu çok sever. Bitkilerde büyümenin başlatıldığı tarihten (uyandırma suyu) itibaren sulama, yağışlı mevsime kadar düzenli olarak yapılmalıdır.
Ara işleme ve dip temizliği: Yaz sonunda başlanan sulamalarla birlikte bahçede yabancı ot gelişimi artar. Eylül ve Kasım aylarında ot gelişim durumuna göre ot alma işlemi yapılmalıdır. Şubat ayı içinde de ot alma işlemi tekrarlanmalıdır.
Enginar bahçesinde kuruluşunun ikinci yılından itibaren dip temizliği önem kazanmaktadır. İşlemin temel ilkesi, bitkilerde iki sürgünün gelişmesine izin verilmesidir. Eylül ve Mart-Nisan aylarında işlem iki kez yapılır.
Her bitkinin kök boğazı çapa ile açılır. Kuvvetli gelişen ve çeşit özelliği gösteren iki sürgün dışındakiler çapa veya el yardımı ile alınır. Bu dip sürgünleri üretimde kullanılacak ise sürgünler zedelenmeden alınmalıdır.
Gübreleme: Diğer bakım işlemi de gübrelemedir. Dikim öncesi triple süper fosfat uygulaması yararlıdır. Azot; Eylül, Kasım ve Şubat aylarında olmak üzere üç ayrı dönemde verilmelidir. Son gübreleme, Şubat ayında dekara 20 kg. amonyum nitrat olarak yapılabilir. Şubat ayındaki gübrelemenin yerine Şubat-Mart aylarında dekara 10 kg. potasyum nitrat verilebilir. Şubat-Mart gübrelemesi ilkbahardaki baş kalitesi için yaralıdır. Önerilen gübreler ve miktarları Çizelge 2’de gösterilmektedir.
Çizelge 2: Enginarda gübreleme takvimi
Veriliş zamanı Gübre cinsi Dekara verilecek miktar
Dikim öncesi (toprak altı) Triple süper fosfat 16 kg
Eylül Amonyum Nitrat 40 kg
Potasyum sülfat 20 kg
Kasım Amonyum sülfat 20 kg
Triple süper fosfat 5 kg
Potasyum sülfat 15 kg
Şubat Amonyum Nitrat 20 kg
Şubat-Mart* Patosyum Nitrat 10 kg
* Şubatta amonyum nitrat atılırsa, potasyum nitrat verilmesine gerek görülmemektedir.
Enginarda Hasat ve Verim Nasıl Belirlenir?
Enginarda hasat olgunluğunun ölçüsü başların çaplarıdır. Genelde 5 cm. ve daha küçük başların taze tüketim açısından pazar değeri yoktur. Hasat dönemi bölgemiz erkenci çeşidi olan sakızda Kasım ayında başlar ve Nisan ayı ortalarında tamamlanır. Yerli çeşitte ise Nisan ortasında başlayan hasat, Haziran ortalarına kadar devam eder.
Enginarda verim, her bitkide iki sürgün ve her sürgünde 1 ana ve 2 yan baş olarak hesaplanır. Böylece, bir bitkiden toplam 6 başın hasat edileceği düşünülür. Verim planlama ve tahminleri bu hesaba göre yapılır.
Copyright © T@RiM Bilgi Servisi-Tarim-Hayvancilik-Proje-Hibe-sulama Tüm hakları saklıdır.
